Zrozumieć – pomóc | Neuroróżnorodność w czynnościach procesowych
#zrozumieć-pomóc

Zrozumieć – pomóc.
Neuroróżnorodność

w czynnościach procesowych

to zasada, która przyświecała pracy nad niniejszym opracowaniem, które powstało w Ministerstwie Sprawiedliwości, we współpracy prawników z wieloletnią praktyką, psycholożek, pedagożek oraz — co szczególnie ważne — osób neuroróżnorodnych.

W materiałach znajdą Państwo kartę dobrych praktyk, przykłady dialogów oraz krótki słowniczek pojęć. Materiały mają wspierać codzienną pracę, podpowiadać jak zadawać pytania, jak reagować na silne emocje, jak upraszczać przekaz, nie tracąc przy tym merytorycznej treści. Chodzi o drobne zmiany w sposobie komunikacji, które mogą radykalnie zmienić poziom napięcia po obu stronach biurka.

Osoby neuroróżnorodne napotykają w codziennym życiu bariery komunikacyjne, które mogą ograniczać ich równy dostęp do szeroko rozumianego wymiaru sprawiedliwości. Bariery te często mają charakter nieintencjonalny i wynikają z braku wiedzy lub niepełnego zrozumienia potrzeb oraz zachowań osób neuroróżnorodnych przez pracowników organów wymiaru sprawiedliwości.

Kolorowe sylwetki głów — ilustracja symbolizująca neuroróżnorodność

Dla obywatela

Wizyta w sądzie może być stresująca. Dobre przygotowanie pomaga lepiej zrozumieć sytuację i poczuć się spokojniej.

Przed wizytą

Sprawdź podstawowe informacje

Przeczytaj dokładnie pismo z sądu. Znajdziesz tam:

  • adres sądu,
  • numer sali,
  • datę i godzinę,
  • informację, w jakiej sprawie masz się stawić.

Jeśli czegoś nie rozumiesz, możesz poprosić o wyjaśnienie bliską osobę albo skontaktować się z sądem.

Zaplanuj drogę

Warto wcześniej sprawdzić:

  • jak dojechać do sądu,
  • ile czasu zajmie podróż,
  • gdzie znajduje się wejście do budynku.

Dobrze jest przyjść wcześniej, na przykład 20–30 minut przed rozpoczęciem sprawy.

Przygotuj dokumenty

Zabierz ze sobą:

  • dokument tożsamości,
  • pismo z sądu,
  • potrzebne dokumenty związane ze sprawą,
  • notatki, jeśli pomagają Ci pamiętać ważne informacje.

Możesz przygotować listę pytań albo rzeczy, które chcesz powiedzieć.

W dniu wizyty

Ubierz się wygodnie

Nie musisz mieć specjalnego stroju. Ważne, aby ubranie było wygodne i schludne.

W budynku sądu

Przy wejściu może być kontrola bezpieczeństwa. Możesz zostać poproszony lub poproszona o pokazanie zawartości torby. W budynku sądu może być głośno lub tłoczno.

Jeśli hałas lub światło są dla Ciebie trudne, możesz:

  • zabrać słuchawki wyciszające,
  • mieć przy sobie przedmiot, który pomaga Ci się uspokoić,
  • poprosić o chwilę przerwy.

Na sali rozpraw

Jak wygląda rozprawa

W sali rozpraw są zwykle:

  • sędzia,
  • protokolant,
  • strony sprawy,
  • czasem świadkowie, pełnomocnicy lub publiczność.

Sędzia prowadzi rozprawę i mówi, kto ma zabrać głos.

Możesz poprosić o wsparcie

Masz prawo powiedzieć, czego potrzebujesz, aby lepiej uczestniczyć w rozprawie. Możesz poprosić na przykład o:

  • prostsze wyjaśnienie trudnych słów,
  • powtórzenie pytania,
  • wolniejsze tempo rozmowy,
  • krótką przerwę,
  • możliwość robienia notatek.

Jeśli potrzebujesz wsparcia, warto poinformować sąd wcześniej.

Po rozprawie

Po zakończeniu sprawy możesz:

  • zapisać ważne informacje,
  • poprosić o wyjaśnienie decyzji sądu,
  • zapytać, co będzie dalej.

Nie musisz pamiętać wszystkiego od razu. Możesz poprosić o zapisanie informacji albo przeczytać je później w piśmie z sądu.

Ważne

  • Masz prawo do szacunku i jasnej komunikacji.
  • Możesz zadawać pytania, jeśli czegoś nie rozumiesz.
  • Dobre przygotowanie może pomóc Ci poczuć się pewniej podczas wizyty w sądzie.

Kiedy złożyć wniosek: Zawsze, gdy pojawia się bariera utrudniająca dostęp do usług sądu/prokuratury/urzędu. Wniosek można złożyć w dowolnym momencie.

Interes faktyczny: Realna potrzeba skorzystania z usługi i związek z barierą. Nie jest wymagany interes prawny.

Co NIE jest interesem faktycznym: Wnioski składane „na zapas", bez realnej potrzeby lub w imieniu innych osób.

Przykłady:

  • potrzeba obecności osoby wspierającej,
  • brak systemu wspomagającego słyszenie,
  • konieczność dokumentów w powiększonym druku.

Gdzie pobrać druk: BOI, sekretariaty, strony internetowe, pracownik ds. dostępności.

Terminy i odwołania: 14 dni na realizację, maks. 2 miesiące; możliwość skargi przy braku działania.

Jeśli masz trudności w zrozumieniu dokumentów na tej stronie internetowej, możesz zgłosić się o wsparcie do Centrum Komunikacji w Twoim regionie: psoni.org.pl/centrum-komunikacji-2

Dla pracownika sądu

Przedstawiona Karta Dobrych Praktyk, przykładowe dialogi oraz słowniczek pojęć mają na celu:

  • podnoszenie kompetencji pracowników wymiaru sprawiedliwości,
  • rozwijanie umiejętności komunikacji z osobami o złożonych potrzebach,
  • usuwanie barier komunikacyjnych,
  • kształtowanie skutecznych narzędzi i postaw obniżających stres w kontaktach,
  • wspieranie alternatywnych sposobów komunikowania się.

01

Zasada jasnej komunikacji

Praktyka: Używaj prostego, zrozumiałego języka, unikaj metafor i prawniczego żargonu.
Dlaczego: Osoby w spektrum mogą mieć trudności z interpretacją abstrakcyjnych sformułowań.
02

Przewidywalność i struktura

Praktyka: Wyjaśnij przebieg rozprawy (postępowania) krok po kroku, informuj o kolejnych etapach.
Dlaczego: Zmniejsza lęk wynikający z niepewności i pomaga w orientacji w sytuacji, może prowadzić do paraliżu motywacyjnego.
03

Ograniczenie bodźców

Praktyka: Zapewnij spokojne otoczenie (np. wyciszone pomieszczenie, brak nadmiernych dźwięków, ,,niebieski pokój").
Dlaczego: Nadmiar bodźców może powodować przeciążenie sensoryczne.
04

Czas na odpowiedź

Praktyka: Daj więcej czasu na udzielenie odpowiedzi, unikaj presji.
Dlaczego: Osoby w spektrum często potrzebują dodatkowego czasu na przetworzenie informacji.
05

Unikanie ocen zachowań

Praktyka: Nie interpretuj dosłownie braku kontaktu wzrokowego czy nietypowych reakcji (np. stimy , niekontrolowane ruch ciała) jako oznaki braku szczerości lub braku szacunku.
Dlaczego: Takie zachowania są typowe dla spektrum i nie świadczą o intencjach.
06

Formułowanie lapidarnych (krótkich) pytań

Praktyka: Nie zadawaj złożonego pytania, w razie potrzeby podziel pytanie na mniejsze części.
Dlaczego: osoba nieróżnorodna może zapomnieć drugiej części pytania.
07

Możliwość wsparcia

Praktyka: Pozwól na obecność osoby wspierającej lub tłumacza komunikacji (może to być biegły).
Dlaczego: Ułatwia zrozumienie i redukuje stres.
Praktyka: Zezwól na korzystanie przez uczestnika postępowania z narzędzi takich jak fidget toys (gniotki, spinnery), słuchawki wygłuszające czy przyciemniane okulary. Zapytaj o to czy uczestnik /świadek nie zechce skorzystać z narzędzi.
Dlaczego: są to narzędzia wsparcia sensorycznego i psychicznego, których użycie zimniejsza stres i napięcie psycho-fizyczne.
Podobnie jak osoba słabowidząca nie musi prosić o zgodę na okulary korekcyjne, tak osoba neuroróżnorodna nie powinna musieć prosić o zgodę na słuchawki redukujące hałas, gniotki czy inne środki wsparcia. Na dodatek, umożliwienie korzystania ze wsparcia (w tym przesłuchań w trybie zdalnym czy w tzw. „niebieskim Pokoju") zwiększa szansę na uzyskanie wartościowego materiału dowodowego, który w standardowych warunkach zostałby utracony w wyniku blokady komunikacyjnej lub przeciążenia sensorycznego.
08

Elastyczność w procedurach

Praktyka: Rozważ przerwy w czynności procesowej, jeśli osoba wykazuje oznaki przeciążenia. Zezwól na opuszczenie miejsca dokonywania czynności procesowej w trakcie przerwy.
Dlaczego: Pomaga uniknąć eskalacji stresu i umożliwia sprawne postępowanie. Jest wyrazem zrozumienia neuroatypowościi szacunku.
09

Szacunek i empatia

Praktyka: Traktuj osobę z godnością, unikaj protekcjonalnego tonu.
Dlaczego: Buduje zaufanie i poczucie bezpieczeństwa.
10

Czas na wyciszenie

Praktyka: osoba wyczerpana (np. po meltdownie) potrzebuje odpoczynku, wyciszenia i zebrania myśli. Zaproponuj coś przewidywalnego; można zaproponować szklankę napoju, wyście poza miejsce czynności.

1. Stosowanie skomplikowanego języka prawniczego

Dlaczego to błąd: Może prowadzić do niezrozumienia i stresu.
Jak unikać: Używaj prostych zdań, wyjaśniaj terminy.

2. Interpretowanie braku kontaktu wzrokowego jako oznaki kłamstwa

Dlaczego to błąd: W spektrum autyzmu brak kontaktu wzrokowego jest naturalny.
Jak unikać: Skup się na treści wypowiedzi, nie na zachowaniach niewerbalnych.

3. Ignorowanie potrzeby przerw

Dlaczego to błąd: Może prowadzić do przeciążenia sensorycznego i eskalacji stresu.
Jak unikać: Zaplanuj możliwość krótkich przerw, zezwól na opuszczenie miejsca dokonywania czynności procesowej.

4. Nadmierne tempo zadawania pytań

Dlaczego to błąd: Osoba może nie nadążać z przetwarzaniem informacji.
Jak unikać: Daj czas na odpowiedź, unikaj presji.

5. Brak wcześniejszego wyjaśnienia procedury

Dlaczego to błąd: Nieprzewidywalność zwiększa lęk.
Jak unikać: Wyjaśnij krok po kroku, co się wydarzy.

1. Jasna komunikacja

Zasada: Używaj prostego języka, unikaj żargonu.

✕„Proszę się odnieść do zarzutów w kontekście art. 233 k.p.c."
✓„Proszę powiedzieć, czy zgadza się Pan z tym, co jest napisane w tym dokumencie?

2. Przewidywalność i struktura

Zasada: Wyjaśnij przebieg rozprawy (czynności procesowej) krok po kroku.

✓„Najpierw zadam kilka pytań, potem wysłuchamy drugiej strony. Na końcu podsumuję."

3. Ograniczenie bodźców

Zasada: Zapewnij spokojne otoczenie.

✓Przeniesienie rozprawy do mniejszej sali, jeśli osoba reaguje na hałas.

4. Czas na odpowiedź

Zasada: Daj więcej czasu na reakcję.

✕„Proszę odpowiadać szybciej-natychmiast!"
✓„Proszę się zastanowić, odpowie Pan/pani/osoba, kiedy będzie gotowy/gotowa."

5. Unikanie ocen zachowań

Zasada: Nie interpretuj braku kontaktu wzrokowego jako kłamstwa.

✓„Rozumiem, że nie patrzysz (Pan/Pani na mnie – to w porządku, proszę odpowiadać na pytania."

6. Możliwość wsparcia

Zasada: Pozwól na obecność osoby wspierającej.

✓„Czy chcesz (Pan/Pani), aby osoba wspierająca była obecna podczas rozprawy (czynności procesowej)?"

Najczęstsze błędy łatwe do uniknięcia

  • Stosowanie skomplikowanego języka prawniczego.
  • Ignorowanie potrzeby przerw.
  • Nadmierne tempo zadawania pytań.
  • Brak wcześniejszego wyjaśnienia procedury.

1. Wyjaśnienie przebiegu rozprawy

Sędzia: „Za chwilę rozpoczniemy rozprawę (czynność procesową/przesłuchanie itp.) . Najpierw zadam kilka pytań, potem wysłuchamy drugiej strony. Na końcu podsumuję i powiem, co będzie dalej. Czy to jest dla Pana/pani/osoby jasne?"
Osoba: „Tak." (Jeśli osoba wygląda na niepewną.)
Sędzia: „Czy chce Pan/Pani/Osoba, żebym zapisał te kroki na kartce?"

2. Zadawanie pytań

Sędzia: „Proszę odpowiedzieć tylko na to pytanie: Czy był Pan/Pani/osoba w tym miejscu w dniu 12 maja?"
Osoba: „Tak."
Zasada - Unikamy wieloczłonowych pytań typu „Czy był Pan tam i czy rozmawiał z kimś?"

3. Reakcja na przeciążenie sensoryczne

Sędzia: „Widzę, że może być głośno. Czy chce Pan/Pani/osoba chwilę przerwy?"
Osoba: „Tak, proszę."
Sędzia: „Ogłaszam 5-minutową przerwę."

4. Wyjaśnienie praw i obowiązków

Sędzia: „Ma Pan/Pani/osoba prawo mówić, ma Pan/Pani/osoba prawo milczeć. Jeśli coś jest niejasne, proszę powiedzieć. Czy rozumie Pan/pani/osoba te prawa?"
Osoba: „Nie wiem."
Sędzia: „Powtórzę prościej: Może Pan/pani/osoba odpowiadać na pytania albo nie odpowiadać. Czy to jest jasne?"

5. Zgoda na obecność osoby wspierającej

Sędzia: „Czy chce Pan/pani/osoba, aby osoba wspierająca była obok Pana podczas rozprawy?"
Osoba: „Tak."
Sędzia: „Dobrze, proszę usiąść razem."

6. Unikanie pytań złożonych

Zamiast pytania: „Gdzie przebywałeś w piątek po szkole i czy byłeś wtedy sam?"
Zapytaj: „Gdzie przebywałeś w piątek po szkole?" „Czy byłeś wtedy sam?

Słowniczek pojęć

Dołączony słowniczek stanowi krótkie kompendium wiedzy o neuroróżnorodności i może służyć jako praktyczna pomoc w codziennej pracy z osobami o różnych potrzebach komunikacyjnych.

Neuroróżnorodność
Postawa społeczna mówiąca, że różnice neurologiczne takie jak autyzm, ADHA, dysleksja, Zespół Tourette'a, są naturalną i wartościową częścią ludzkiej różnorodności, a nie zaburzeniami czy wadami. Ruch neuroróżnorodności opiera się na społecznym modelu niepełnosprawności, zgodnie , z którym trudności doświadczane przez osoby neuroatypowe wynikają w dużej mierze z barier mentalnych społeczeństwa a nie z samej odmienności.
Neurotypowy / Neuroatypowy
Neurotypowy – termin opisujący osoby, których neurologiczne funkcjonowanie mieści się w społecznie dominujących normach. Neuroatypowy – termin opisujący osoby neuroróżnorodne (Autyzm, ADHD, Zespół Tourette'a, dysleksja, dyskalkulia, dyspraksja, itd.), których sposób funkcjonowania odbiega od statystycznie typowych norm. Nie jest on diagnozą medyczną.
Autyzm
Indywidualna ścieżka neurorozwjowa, charakteryzująca się odmiennym przetwarzaniem informacji sensorycznych i społecznych, specyficznymi wzorcami komunikacji oraz intensywnymi zainteresowaniami i potrzebą przewidywalności.
ADHD
ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) – neurobiologiczna różnica wpływająca na regulację uwagi, impulsywność i poziom aktywności (trudnościami z utrzymaniem uwagi, zachowanie organizacją działań/czynności, kontrolą impulsów i/lub wzmożoną aktywnością ruchową).
AuDHD
Termin określający współwystępowanie ADHD i autyzmu u jednej osoby, tworzące unikalny profil neurologiczny z charakterystykami obu stanów.
Meltdown
Intensywna reakcja na przeciążenie sensoryczne, manifestująca się eksplozją emocji i/lub zachowań ( neurologiczna reakcjana zbyt wiele bodźców lub stres). Nie jest to napad złości ani celowe zachowanie, lecz utrata zdolności do samoregulacji. Dziecko (lub dorosła osoba w spektrum) nie kontroluje wtedy w pełni swojego zachowania, ponieważ jego system nerwowy znajduje się w stanie silnego przeciążenia.
Shutdown
Reakcja na przeciążenie sensoryczne polegająca na wycofaniu/wyciszeniu emocji (charakteryzuje się trudnością lub niemożnością mówienia, poruszania się czy reagowania na otoczenie).
Stimming (stymulacja)
Powtarzalne ruchy, dźwięki lub działania, które pomagają osobom neuroróżnorodnym w regulacji emocjonalnej, koncentracji lub przetwarzaniu bodźców.
Stimy
To powtarzanie ruchów lub dźwięków oraz manipulowanie obiektami w powtarzalny sposób, na przykład machanie rękoma, w chwili radości lub podekscytowania, kiwanie się w przód i w tył podczas odpowiadanie na trudne pytanie lub stukanie o stół w stresującej sytuacji.
Przeciążenie sensoryczne
Stan, w którym mózg i układ nerwowy jest obciążony większą ilością bodźców, niż jest w stanie efektywnie przetworzyć, prowadzący do dyskomfortu i dysregulacji i dezorganizacji procesów poznawczych, emocjonalnych oraz fizjologicznych. Zjawisko to często występuję w szczególności u osób rozwijających się w spektrum autyzmu i ADHD, u których mechanizmy filtrowania bodźców działają odmiennie
Dieta sensoryczna
Doświadczenia sensoryczne dostosowane do indywidualnych potrzeb, pomagające utrzymać optymalny poziom regulacji układu nerwowego.
Paraliż motywacyjny
Stan, w którym mimo wewnętrznej chęci działania, występuje neurologiczna blokada inicjowania czynności, szczególnie powszechna przy ADHD, charakteryzuje się „utknięciem", niemożnością rozpoczęcia zadania, przeciążeniem poznawczym lub emocjonalnym oraz rozbieżnością między intencją a możliwością wykonania działania.
Hiperfokus
Stan intensywnego skupienia i zaangażowania w zadanie lub aktywność, często z utratą poczucia czasu, charakterystyczny dla ADHD i autyzmu.
Maskowanie
Proces świadomego lub nieświadomego ukrywania lub kompensowania naturalnych neuroróżnorodnych cech i zachowań, by "wpasować się" w neurotypowe oczekiwania.
Osoba wspierająca
Osoby (fizycznie lub wirtualnie) obecna i pomagająca w inicjowaniu i kontynuowaniu zadań, szczególnie pomocna dla osób z autyzmem i ADHD.
(nie ma jednej uniwersalnej definicji , nie jest to zdefiniowane i nie wynika z aktu normatywnego) - Osoba wspierająca dla osoby neuroatypowej to ktoś, kto pomaga jej w codziennym funkcjonowaniu, komunikacji i rozwoju umiejętności społecznych. Może to być:
  • Rodzic lub opiekun – zapewnia wsparcie emocjonalne i organizacyjne.
  • Asystent osobisty – pomaga w czynnościach dnia codziennego, np. zakupy, dojazdy, organizacja czasu.
  • Terapeuta (np. psycholog, pedagog, terapeuta zajęciowy) – wspiera rozwój kompetencji społecznych, komunikacyjnych i adaptacyjnych.
  • Nauczyciel współorganizujący kształcenie – w placówkach edukacyjnych pomaga w nauce i integracji z grupą.
  • Trener umiejętności społecznych – uczy strategii radzenia sobie w relacjach i sytuacjach społecznych.
Jej głównym celem jest ułatwienie samodzielności, redukcja stresu i wspieranie w osiąganiu celów życiowych, przy jednoczesnym poszanowaniu indywidualnych potrzeb osoby w spektrum.
Samorzecznictwo
Działanie i proces polegający na wyrażaniu i reprezentowaniu własnych potrzeb, preferencji i interesów oraz praw przez osobę w celu uzyskania zrozumienia, akceptacji i odpowiedniego wsparcia.
Funkcje wykonawcze
Zestaw procesów poznawczych odpowiedzialnych za planowanie, inicjowanie działań, organizację, przełączanie uwagi, pamięć roboczą i kontrolę impulsów.
PTSD
Złożony zespół stresu pourazowego to zaburzenie psychiczne, które rozwija się w wyniku długotrwałej, powtarzającej się traumy, zwłaszcza w dzieciństwie, osoby z PTSD mają trudności z regulacją emocji, negatywny obraz siebie i problemy w relacjach.
Przetwarzanie sensoryczne
Sposób, w jaki układ nerwowy odbiera, organizuje i interpretuje informacje zmysłowe z otoczenia i ciała w celu umożliwienia adekwatnych reakcji i efektywnego funkcjonowania.

Pobierz materiały

📄
Broszura informacyjna (wstęp, słowniczek, karta praktyk)
↓ Otwórz PDF
🖼️
Plakaty z kodem QR
↓ Otwórz PNG
⚖️
Wzór wniosku do sądu o zapewnienie dostępności
↓ Otwórz DOCX
🏛️
Wzór wniosku do prokuratury o zapewnienie dostępności
↓ Otwórz DOCX
Multimedia

Seminarium inaugurujące

Nagrania wideo z seminarium „Zrozumieć – pomóc. Neuroróżnorodność w czynnościach procesowych."

Teraz odtwarzane Seminarium „Zrozumieć – pomóc. Neuroróżnorodność w czynnościach procesowych." – wprowadzenie
Nagrania z seminarium

O projekcie

„Zrozumieć – pomóc" to zasada, która przyświecała pracy nad niniejszym opracowaniem.

Cel opracowania

Niniejsze opracowanie nie ma charakteru naukowego. Jego głównym celem jest przedstawienie w przystępny sposób podstawowych potrzeb osób neuroróżnorodnych, aby zapewnić im większy komfort podczas czynności procesowych — zarówno w sądzie, jak i w każdym innym miejscu, w którym ich udział w procedurze prawnej jest konieczny.

Znaczenie dobrostanu osób neuroróżnorodnych

Dbanie o dobrostan osób neuroróżnorodnych podczas czynności procesowych wpływa pozytywnie na rzetelność i wartość merytoryczną dokonywanych czynności. Jednocześnie służy realizacji idei wymiaru sprawiedliwości przyjaznego osobom neuroróżnorodnym oraz zapewnienia im pełni praw.

Wspólny cel opracowania

Wszystkie przekazane materiały łączy jeden cel: zwiększenie wrażliwości na potrzeby osób, które znajdują się w trudnym momencie kontaktu z wymiarem sprawiedliwości. Uczestnictwo w procedurach prawnych na każdym etapie może wiązać się z niepewnością — niezależnie od cech czy sytuacji życiowej.

„Zrozumieć — pomóc". Zapraszamy do traktowania przygotowanych materiałów jako narzędzia, które ułatwi codzienną pracę i kontakt z osobami o różnych potrzebach, w tym z osobami neuroróżnorodnym.

Podstawa prawna

Zgodnie z ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (Dz.U. 2019 poz. 1696 z późn. zm.):

  • organy publiczne, w tym sądy i trybunały, są zobowiązane do zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami,
  • minimalne wymagania obejmują m.in. dostępność informacyjno-komunikacyjną,
  • wsparcie powinno być dostosowane do indywidualnych potrzeb.

Przygotowując niniejsze opracowanie, kierowaliśmy się zarówno wymogami ustawy, jak i postulatami osób neuroróżnorodnych.

Przewijanie do góry